یادداشت مهمان؛
برگرداندن زبان فارسی به فضای علمی تاجیکستان پیشرفت مرجعیت علمی ایران
به گزارش پروژه آسان، کارشناس مرکز همکاریهای علمی بین المللی وزارت علوم اظهار داشت: بازگرداندن خط فارسی به فضای علمی تاجیکستان فراتر از یک اقدام فرهنگی است و می تواند مرجعیت علمی ایران را به سطح منطقه ای ارتقا دهد.
یادداشت مهمان؛ مجتبی حاجی جعفری، کارشناس مرکز همکاریهای علمی بین المللی وزارت علوم و عضو انجمن ایرانی تاریخ اجتماعی علم و فناوری: هر زبان علمی، قبل از آنکه ابزار انتقال دانش باشد، یک «قلمرو» است؛ گسترهٔ نفوذی که در آن، اندیشه تولید، داوری و بازتولید می شود. زبان فارسی در سدهٔ اخیر، با وجود غنای تاریخی و توان مفهوم سازی بالا، در عرصهٔ تولید علم معاصر با محدودیت قلمرو رو به رو بوده است. دراین میان، احیای نوشتار فارسی در تاجیکستان را نباید صرفا اقدامی فرهنگی یا کمکی به کشوری همسایه دانست؛ بلکه باید آنرا فرصتی مغتنم و راهبردی برای ایران تلقی کرد؛ فرصتی که قلمرو زبانی علم فارسی را وسعت می بخشد و توانش بین المللی دانش ایرانی را تقویت می کند.
گسترش قلمرو زبانی علم فارسی
نخستین و بنیادی ترین موفقیت، گسترش جغرافیای مؤثر زبان علمی فارسی است. تاجیکستان، به عنوان یکی از سه پایگاه اصلی زبان فارسی، حال به جهت خط سیریلیک، در عمل از چرخهٔ تولید و مصرف علم فارسی نوشت جدا مانده است. این گسست، در واقع گسستی در «بازار اندیشه» است. پژوهش گری که به فارسی می اندیشد اما به سیریلیک می نویسد، نه می تواند به سهولت از تولیدات علمی ایران بهره ببرد و نه دستاوردهایش به سادگی وارد جریان علمی فارسی زبان می شود.
احیای نوشتار فارسی، این مرز مصنوعی را برمی دارد و میلیونها سخن گوی بالقوهٔ زبان فارسی را به قلمرو مشترک تولید علم بازمی گرداند. از منظر اقتصاد دانش، این به مفهوم افزایش «مقیاس» زبان فارسی است؛ و مقیاس، یکی از تعیین کننده ترین عوامل در بقا و رشد یک زبان علمی در رقابت جهانی است.
افزایش مخاطب و هم افزایی در تولید علم
تولید علم، فرایندی انباشتی و شبکه ای است؛ هرچه شمار مشارکت کنندگان و مخاطبان یک زبان علمی بیشتر باشد، توان آن زبان در نقد، اصلاح و پیشبرد دانش افزایش خواهد یافت. اشتراک خط میان ایران و تاجیکستان، به مفهوم آن است که مقالات، کتب و داده های پژوهشی ایرانی، بدون احتیاج به میانجی گری حرف نگاری، در دسترس جامعهٔ علمی تاجیک قرار می گیرد و متقابلاً، ظرفیت پژوهشی تاجیکستان - بخصوص در حوزه هایی چون نسخ خطی، تاریخ آسیای میانه و مطالعات کشوری و منطقه ای - به پشتوانهٔ علمی ایران افزوده می شود.
این هم افزایی، به صورت مشخص در علوم انسانی و ادبیات، که ماهیتی زبان بنیاد دارند، می تواند به جهشی کیفی بینجامد. گنجینهٔ بی نظیر نسخ خطی فارسی در تاجیکستان، آن گاه که با خط مشترک و به دست پژوهش گران بازخوانی شود، به منبعی تازه برای تولید علم در ایران بدل می شود؛ منبعی که هم اینک به جهت مانع خط، در عمل بلااستفاده مانده است.
تقویت توانش بین المللی علم ایرانی
شاید مهم ترین وجه راهبردی این مساله، ارتقاء جایگاه بین المللی زبان علمی فارسی باشد. در نظام دانش جهانی، زبان هایی که قلمرو فراملی دارند، از وزن و اعتبار علمی بالاتری برخوردار می باشند. اگر زبان فارسی بتواند به عنوان زبان مشترک علمی در گسترهٔ ایران، تاجیکستان و بخشهایی از آسیای میانه تثبیت شود، از یک زبان «ملی» به یک زبان «منطقه ای» علم ارتقا می یابد.
این ارتقا، سرمایه ای پرارزش برای دیپلماسی علمی ایران است. مرجعیت علمی ایران در زبان فارسی، آن گاه که از مرزهای ملی فراتر رود، به نفوذ نرم و پایدار علمی تبدیل می شود؛ نفوذی که نه بر اجبار، بلکه بر اشتراک میراث و سودمندی متقابل استوار است. به بیان دیگر، توسعهٔ نوشتار فارسی در تاجیکستان، در عمل شعاع اثرگذاری علم ایرانی را گسترش می دهد و آنرا از انزوای زبانی به سمت یک شبکهٔ علمی فراملی سوق می دهد.
بازار نشر و مرجعیت علمی
پیامد عملی و ملموس این فرآیند، گسترش بازار نشر علمی فارسی است. کتب درسی، منابع دانشگاهی، نرم افزارهای آموزشی و پایگاه های دادهٔ علمی تولیدشده در ایران، با احیای خط فارسی در تاجیکستان، مخاطبان و کاربران جدیدی می یابند. این امر، علاوه بر بُعد اقتصادی، مرجعیت علمی و آموزشی ایران را در منطقه تثبیت می کند و چرخهٔ تولید دانش فارسی را اقتصادی تر و پایدارتر می سازد.
همچنین، تأسیس فصل نامه ها و سکوهای انتشار علمی، توسعهٔ ابزارهای پردازش زبان طبیعی و نرم افزارهای تبدیل خودکار سیریلیک به فارسی، حوزه هایی است که در آن دانش فنی ایران می تواند هم نقش پیشرو ایفا کند و هم بازار کاربردی جدیدی برای محصولات دانش بنیان خود بیابد.
سرمایهٔ انسانی و شبکهٔ پژوهشی
اشتراک خط، گردش سرمایهٔ انسانی علمی را آسان می کند. تبادل استاد و دانشجو، پذیرش آسان تر پژوهش گران تاجیک در دانشگاه های ایران، و ایجاد تیم های پژوهشی مشترک، همگی به گسترش شبکهٔ علمی فارسی زبان می انجامد. هر پژوهش گر تاجیکی که به خط فارسی تسلط یابد، در عمل به یک گرهِ تازه در شبکهٔ تولید علم ایرانی بدل می شود؛ شبکه ای که هرچه گسترده تر باشد، توان آن در رقابت جهانی بیشتر خواهد بود.
رویکرد سازنده: تدریج و احترام متقابل
تحقق این فرصت، مستلزم واقع بینی است. خط سیریلیک طی هشت دهه در ساختار آموزشی و اداری تاجیکستان نهادینه شده و دگرگونی ناگهانی آن نه شدنی است و نه مطلوب. رویکرد منطقی، «هم زیستی دو خط» و گسترش تدریجی آموزش نوشتار فارسی در حوزه های دانشگاهی، ادبی و پژوهشی است. افزون بر این، باید تاکید کرد که این تصمیم، در نهایت به ارادهٔ ملت و دولت تاجیکستان بازمی گردد و نقش ایران، نه تجویز و تحمیل، بلکه فراهم آوردن بستر همکاری و پشتیبانی علمی است.
نکتهٔ ظریف اینجاست که بهره مندی ایران از این فرصت، در گرو آن است که فرآیند به شکلی پیش رود که سود آن برای خود مردم تاجیکستان نیز آشکار باشد. تنها در فضای سودمندی متقابل و احترام است که این فرصت پایدار می ماند؛ هر لحن آمرانه یا یک سویه، نتیجه ای جز مقاومت و از دست رفتن فرصت به دنبال نخواهد داشت.
فرجام سخن
توسعهٔ زبان فارسی از رهگذر احیای نوشتار آن در تاجیکستان، فرصتی راهبردی است که قلمرو زبانی علم فارسی را وسعت می بخشد، مخاطب و سرمایهٔ انسانی تولید علم ایران را زیاد می کند و توانش بین المللی دانش ایرانی را از سطح ملی به سطح منطقه ای ارتقاء می دهد. این فرصت، آن گاه که با خردورزی، تدریج و احترام متقابل دنبال شود، می تواند زبان فارسی را بار دیگر به یک زبان زندهٔ علم در پهنه ای فراتر از مرزهای سیاسی بدل کند؛ آینده ای که در آن، بیت رودکی بزرگ «بوی جوی مولیان آید همی / یاد یار مهربان آید همی» نه واژگانی بیگانه در خطی دیگر، که میراثی خوانا و سرمایه ای علمی مشترک در دستان هر دو ملت باشد. با این حال، لازم است توجه گردد که در راه «توسعه توانش بین المللی دانش ایرانی»، موانع و متغیرهای مداخله گری نظیر سیطرهٔ زبان انگلیسی بر علوم پایه و تجربی، نفوذ عمیق و ساختاری نظام دانشگاهی روس زبان در تاجیکستان، و همینطور ضرورت گذار از نگاههای مرکزگرا بسمت تبیین متوازن منافع دوجانبه، باید به صورت واقع بینانه ای مورد ارزیابی و التفات قرار گیرند.
این مطلب پروژه آسان را پسندیدید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب